الماس درخشان ایران  

چگونگی پیدایش و رده بندی خاکهای ایران

مقدمه

سرزمین ایران با مساحتی بیش از 1,648,000 کیلومترمربع، شانزدهمین کشور پهناور جهان است. و در شرق نیمکره شمالی بین 25 تا 45 درجه شمالی عرض جغرافیایی و 44 تا 64 درجه شرقی طول جغرافیایی قرار دارد. اختلاف ارتفاع فلات ایران که از خلیج فارس تا دریای خزر کشیده شده است، حدود 5652 متر (از 24- تا 5628 متر) و اختلاف درجه حرارت 80 درجه (از 30- تا 50 درجه) می باشد. که در میان کشورهای جنوب غرب آسیا، دارای متنوع ترین شرایط رویشی و تعداد گونه های گیاهی می باشد. میزان بارش سالیانه در ایران از 25 میلی متر در قسمت فلات مرکزی تا 2000 میلی متر در حاشیه دریای خزر متفاوت است(متوسط بارش 250 میلی متر در سال)، تبخیر و تعرق سالیانه در ایران از 700 میلی متر در مناطق حاشیه خزر تا 4000 میلی متر در قسمت فلات مرکزی و قسمت جنوبی ایران متغیر است، که 16 برابر بیش از متوسط بارندگی است.

با توجه به اقالیم گوناگونی که در ایران یافت می شود، بایستی انتظار داشت که خاک های گوناگونی نیز طی هزاران سال گذشته ایجاد و مورد بهره برداری قرار گرفته باشند.

خوشبختانه با نقشه جدید خاک های ایران، که با همت متخصصین موسسه تحقیقات آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی تهیه گردید. می توان به راحتی از وضعیت و پراکنش خاک های کشور مطلع شد. در زیر شمه ای از وضعیت کنونی خاک های کشور را با توجه به نقشه خاک های ایران مرور می کنیم.

نخستین مطالعات خاک شناسی در ایران در سال 1332 با طبقه بندی اراضی دشت خوزستان آغاز شد. و تهیه نخستین نقشه خاک های ایران نیز در آغاز دهه سی با همکاری کارشناسان سازمان خوار و بار جهانی به سرپرستی دکتر دوران در ایران شروع گردید. و نظر به اینکه در آن زمان رایج ترین نوع رده بندی خاک رده بندی ژنتیکی بود، لذا اولین نقشه سیستماتیک خاک و استعداد اراضی کشور به کمک کارشناسان فوق با مقیاس 1:2،500،000 تهیه و به صورت رنگی چاپ و ضمیمه نسخه انگلیسی کتاب خاک های ایران در سال 1964 میلادی منتشر شد. اینک پس از پنجاه سال، با جمع آوری هزاران نمونه خاک از سراسر کشور و مطالعه هزاران نیمرخ خاک، موسسه تحقیقات خاک و آب اقدام به تهیه نقشه 1:1،000،000 منابع و استعداد خاک های ایران نمود. با توجه به اهمیت بنیادین شناخت منابع و استعداد خاک های کشور در بعد کمی و کیفی این نقشه از بارز ترین نتایج برنامه های تحقیقاتی موسسه اب و خاک در دهه هفتاد است. نقشه منابع و استعداد خاک های ایران، با استفاده از تفسیر بصری تصاویر ماهواره Landsat، نقشه های توپوگرافی با مقیاس 1:2،500،000 ، نقشه های زمین شناسی با مقیاس 1:1،000،000 ، نقشه رژیم های حرارتی و رطوبتی خاک های ایران و مطالعات خاک شناسی منطقه ای با مقیاس 1:500،000 به صورت رقومی تهیه شده است. نسخه کاغذی این نقشه به صورت رنگی در شش برگ در ابعاد 75×100 سانتی متر چاپ و منتشر شده است.

ترکیب واحدهای نقشه فوق شامل یک زیر گروه غالب، یک زیر گروه همراه و یک زیر گروه الحاقی می باشد. برای هر واحد نقشه بافت سطحی و شیب عمومی خاک غالب نیز مشخص شده است. و استعداد هر واحد خاک برای کاربری های اصلی نظیر جنگل، مرتع و اراضی کشاورزی در قالب واحد های لندفرم تعیین گردیده است. ساختار راهنمای نقشه منابع و استعداد خاک های ایران بر مبنای Soter سامان دهی شده و در آن مشخصات کلیه واحد های نقشه به طور مفصل تشریح شده است. تشریح جزییات نقشه و راهنمای آن در این مقال نمی گنجد

در نگاه اول به نقشه خاک، می توان دریافت که حدود نیمی از مساحت کشور را اراضی متفرقه (Miscellaneous Land Type) تشکیل می دهد. و تعریف علمی خاک شامل این اراضی نمی شود. بدین معنی که قادر به رویاندن گیاهان طبیعی نبوده و قادر به نگهداری گیاهان زراعی نیز نمی باشند. اراضی متفرقه ای که در نقشه خاک های ایران به آنها اشاره شده و درصد پراکندگی آنها در جدول زیر ارایه گردیده است.

و از طرف دیگر به عنایت به شرایط اقلیمی کشور که حدود 70 درصد آن را اقالیم خشک و نیمه خشک تشکیل می دهد و سیستم توپوگرافی که نشان دهنده وضعیت پستی و بلندی شدید است روی هم رفته اکثریت سطح کشور را (بیش از 50 درصد) انتی سول، اریدی سول و اینسپتی سول که خاک های جوان و یا خاک های مخصوص مناطق خشک می باشند تشکیل می دهد. خاک های الفی سول و مالی سول منحصراً روی یال شمالی رشته جبال البرز و نیز دشت های ساحلی دریای خزر که دارای اقلیم مرطوب و نیمه مرطوب است، تشکیل شده و مساحت آنها از 3 در صد مساحت کل کشور تجاوز نمی کند.برای فهم بهتر، جدول زیر که مساحت خاک های کشور را در سطح رده و زیر گروه نشان می دهد، ارایه گردیده است.

 

خاک حاصل اثرات متقابل پنج عامل خاکسازی یعنی : 1- سنگ مادر2- آب و هوا 3- موجودات زنده 4- پستی و بلندی و 5- زمان می باشد . از آنجا که درجه تغییرت هر یک از این پنج عامل خاکسازی بسیار زیاد است . بنابراین از نظر تئوری تعداد خاک های مختلف ممکن بی نهایت زیاد بوده و شناخت تفاوت آنها ، تفاوت درجه حاصلخیزی آنها و نحوه استفاده صحیح از خاکها همگی تابع شناخت خاک از نظر نحوه پیدایش و تحول می باشد . بعلاوه این اطلاعات جهت نقشه برداری صحیح و تعیین دقیق پراکنش جغرافیایی خاک ها نیز ضروری است .

تعریف آمریکایی:

مجموعه ای طبیعی است که ریشه گیاه در آن مجموعه بتواند رشد کند، محدودیتی نداشته باشدو یا اینکه بتوان بذری را در آن مجموعه کاشت و محدودیت نداشته باشد.

پس تعریف کلی خاک در کشاورزی به شرح زیر است:

خاک محیطی است طبیعی برای نگهداری ریشه و تأمین رشد گیاه و شامل بخشی است از پوسته خارجی زمین که در آن، ترکیبات معدنی و مواد آلی تجزیه شده در لایه های افقی متشکل گردیده و دارای خصوصیاتی است که از اثرات آب و هوا و موجودات زنده بر روی مواد مادری بوجود آمده و این خصوصیات تحت تأثیر پستی و بلندی در طول مدت زمان تعدیل و تعیین شده است.

تعيين سن خاکها:

تعيين سن خاکها از راه هاي مختلف انجام مي شود:

شمارش حلقه اي تنه درخت، روشهاي استفاده از راديوايزوتوپ کربن(C 14) و بهره وري از اصول ژئومورفولوژي و چينه شناسي که با تاييد راديوايزوتوپ کربن همراه است، براي تعيين سن خاکها در سطوح ژئومورفولوژيکي گوناگون بکار مي رود.  در بسياري از نقاط، سن مطلق سطوح ژئومورفي در دسترس نيست، از اين رو تعيين سن آنها و خاکهايي که رويشان تشکيل مي شود بايد نسبي بوده يا براي برآورد سن تقريبي به نشانه هاي چينه شناسي يا پيشينه هاي سنگواره اي وابسته باشد.

سرعت تشکيل خاک:

     پرسشي که اغلب در رابطه با از دست دادن خاک به وسيله فرسايش پيش مي آيد، آن است که مدت زمان لازم براي تشکيل 2 تا 3 سانتي متر خاک چقدر است؟ خاک شناسان در اين مورد بر اساس اينچ يا سانتي متر فکر نمي کنند بلکه در اين رابطه افقها، لايه ها و پروفيلها را در نظر مي گيرد. تفاوتي که بين سرعت تشکيل خاک بر روي سنگهاي يکپارچه و ته نشستهاي غير يکپارچه وجود دارد آشکار است.

     کلارک با بررسي مواد محلول در رودخانه ها اين گونه نتيجه گيري کرد که سطح اراضي کره زمين در هر 30000 سال به اندازه 30 سانتي متر پايين مي رود. مقادير زيادي از مواد بايد از خاکهاي کامل جوان و مسن خارج شده باشند. عواملي که بر سرعت پديده پدوژنز تاثير دارند شامل شدت هوازدگي فساد و پسروي و ماندگي پدولوژيکي باشد. شدت هوازدگي در واحد حجم خاک براي پروفيلهاي کم عمق که تکوين آنها به کندي از سنگهاي آذرين ريز بافت انجام شده بيشتر از پروفيلهاي کم عمقتري است که با سن و اقليم همسان از سنگهاي درشت بافت گابرو تشکيل شده است. پسروي شامل فرآيندهاي برگشتي است مانند آنچه که در مورد شور شدن دوباره فصلي خاکي که تدريجا آبشويي شده ملاحظه مي گردد. ماندگي پدولوژيکي خاک به پايداري آن در برابر شرايط تغيير يافته محيطي گفته مي شود.

   مقاطع خاک

     بيشتر خاک ها داراي پروفيل يا سکانسي از لايه هاي افقي مشخص هستند. اين افق ها نتيجه فرايند هاي حمل مواد بوسيله آب و فعاليت موجودات زنده هستند. بطور کلي 5 افق عمودي در يک خاک نمونه(Typical) وجود دارد که شامل افق هاي O ,A ,B ,C ,R مي باشد.
   افق O: بالاترين لايه در اکثر خاک هاست که اصولا حاوي گياهان، سطوح مختلفي از مواد تجزيه شده و هوموس ها مي باشد.

   افق A: در زير افقO افق A قرار دارد. اين لايه اساسا از ذرات کانيايي تشکيل شده که داراي 2 ويژگي هستند. اولا در اين لايه هوموس و ديگر مواد ارگانيکي با ذرات کانيايي مخلوط شده و ثانيا اين زون، يک زون جابجايي است که در آن آب ذرات ريزتر و مواد محلول را حمل کرده و آنها را در لايه زيرين ته نشست داده است. بنابراين افق A از نظر رنگي تيره و از نظر بافتي سبک و متخلخل است. افق A عموما به 2 بخش، افق تيره تر بالايي با تجمع مواد آلي و افق پاييني که نشانگر فقدان مواد بدليل انتقال آنها توسط آب است متمايز مي شود..

   افق B : يک لايه خاک حاوي مواد معدني است که اصولا بوسيله ته نشيني تشکيل شده است

 اين لايه مواد حل شده توسط آب را از افق A دريافت مي کند و داراي دانسيته حجمي بالاتري نسبت به افق A بدليل غني شدگي اش از ذرات رس مي باشد. افق B معمولا بوسيله اکسيدهاي آهن و آلومينيم يا بوسيله کربنات کلسيم ته نشين شده از افق A رنگي مي شود.
   افق C: اساسا از سنگ مادر هوازده شده اي تشکيل شده که توسط فرايندهاي خاک زايي يا جابجايي يا تشکيل مواد ارگانيکي بطور موثر تحت تاثير قرار نگرفته است.

افقR: حاوي سنگ بستر غير هوازده است.

تشکیل و تحول خاک در رابطه با زمان

خاکها نیز همانند پستی و بلندی پیوسته در حال تغییر بوده ، با زمان تحول پیدا نموده و عیناً دارای چرخه زندگی مخصوص به خود می باشند . در چرخه زندگی خاکها مراحلی از قبیل سنگ مادر ، دوران قبل از بلوغ ، بلوغ و سرانجام دوران پیری وجود داشته و جهت مطالعه اثرات عامل زمان باید تأثیرات سایر عوامل را صفر یا نزدیک به صفر نمائیم .

زمان لازم برای پیدایش خاک

تشکیل خاک پروسه ای دو مرحله ای است ، مرحله اول تشکیل مواد مادری که در آن معمولاً ماد به صورت خرد شده در می آیند و مر حله دوم که در آن افقها خاک تشکیل می گردد.

طبعاً اگر زمان لازم برای هوادیدگی سنگ مادر نظیر گرانیت یا کوارتزیت را جزء زمان لازم برای تشکیل خاک ها بحساب آوریم زمان تشکیل خاک خیلی خیلی زیاد خواهد شد . در حالی که اگر تشکیل خاک بر روی مواد مادری خرد شده و قابل نفوذ و بویژه در اقلیم گرو مرطوب آغاز شود. زمان لازم خیلی کوتاه تر و سریع تر خواهد بود . نباتات می توانند . در مواد اولیه و سنگ مادر تازه نیز رشد و نمو نمایند بنابراین تشکیل خاک الزاماً مقدم بر رشد نمو گیاه بر روی خاک نبوده و این نکته با مشاهده پوشش نباتی بر روی بریدگی های کناره جاده ها شاهراه ها نیز قابل تأیید است .

خشکی و فرسایش شدید مواد در نواحی شیب دار ، تشکیل و تحیل خاک بالغ به تعویق می اندازد . بدین ترتیب زمان توسعه و تکامل خاک ها از خاکی به خاک دیگر کاملاً متفاوت است . در یک خاک ممکن است در طول زمان مشخص تغییرات فاحشی رخ دهد در حالی که در خاک دیگر در همان مدت تغییرات ناچیز باشد. . بدین سبب درجه بلوغ خاک را با در نظر گرفتن میزان تکامل افق های آن بیان می کنند نه سن مطلق خاک.

سرعت تشکیل خاک و تحول خاک

به طور کلی سرعت تشکیل و تحول خاک همانند سایر پدیده های طبیعی در طول زمان تغییرا پیدا می کند. البته قابل ذکر است که اولاً سرعت تغییر خصوصیات خاک ها در سنین جوانی حداکثر بوده و هر چه خاک مسن تر شود تغییرات جزئی تر و نا محسوس تر می گردد . دوم اینکه سرعت پدیده های مختلف در طول زمان تغییر پیدا م یکند . به عنوان مثال تغییرات میزان مواد آلی خاکها را می توان در سه مرحله مجزا مطالعه کرد . در خاک های جوان مقدار مواد آلی در خاک بسرعت افزایش می یابد زیرا افزایش این مواد بیش از میزان تجربه و تخریب آنها می باشد . در خاک های بالغ مقدار مواد آلی خاک ثابت می ماند چون که میزان افزایش و تجربه این مواد در حال تعادل با یکدیگر و سر انجام در خاک های پیر 7مقدار مواد آلی رو به کاهش می گذارد زیرا در اثر هوادیدگی شدید میزان تجربه مواد آلی بیش از میزان افزایش این مواد صورت می گیرد. در حالت اخیر از حاصلخیزی خاک نیز کاسته می گردد.

تشکیل رسهای سیلیکاتی را نیز میتوان به عوان مثال دیگری در رابطه با سرعت توسعه و تکامل خاک مورد توجه قرار داد . بدین معنی که در خاک جوانی که دارای مقدار زیادی کانی های اولیه باشد میزان تشکیل رس زیاد می باشد . در حالی که خاک های بالغ و پیر که مقدار کانی های اولیه آنها کم است میزان تشکیل رس نیز کم می باشد و طبیعی است که مقدار زیاد رس تأم با تجزیه و تخریب بیشتر این گونه مواد است . بدین ترتیب برخی از فعل و انفعالات در خاکهای جوان شدید است در حالی که برخی دیگر عمدتاً در حاک های قدیمی و پیر صورت می گیرند .

مراحل اصلی تشکیل خاک

مراحل مختلف تشکیل یک خاک چمنی بر روی نهشته های یخچالی و آهکی قابل نفوذ به قرار زیر است :

1- افزایش وتغییر شکل مواد آلی به وسیله موجودات زنده خاک

2- انتقال و آبشویی کربنات وسپس باز های تبادلی

3- جذب وچرخش باز های تبادلی به وسیله گیاهان

4- هوادیدگی کانی های اولیه

5- سنتز رس های خاک

6- نقل وانتقال رس

تشکیل و تحول خاک در رابطه با شرایط اقلیمی

درجه حرارت و رطوبت از جمله متغییر های اقلیمی هستند که در تشکیل و منحوه تکامل خاک موثر می باشند . علاوه براین شرایط اقلیمی به طور غیر مستقیم از طریق تأثیر بر پوشش نباتی در تکامل خاک دخالت دارند . در موارد بسیاری ، اثرات اقلیم و پوشش نباتی به موازات یکدیگر ظاهر می گردند.

نقش بارندگی در تشکیل خاک

وجود آب در خاک با توجه به نقشی که در تولیدات بیولوژیکی ، در هوادیدگی کانیها و تشکیل رس ، در نقل وانتقال کلوئید ها و املاح محلول دارد ، تشکیل خاک را به سرعت می بخشد . در مناطق خشک و نیمه مرطوب میزان آبی که از طریق باران به خاک می رسد ؛ عمدتاً از طریق تعریق و تبخیر از دست می رود در نتیجه این خاک ها اغلب خشک بوده و هوادیدگی کانی ها خیلی کم در آنها صورت می گیرد . همچنین در آبشویی و نقل انتقال مواد و املاح مخلول خیلی کم بوده و بدین ترتیب خاک پیوسته غنی از مواد غذائی محلول بوده ، دارای درجه اشباع بازی صد در صد وواکنش خنثی تا قلیائی می باشد . عمق آبشویی در این خاک ها معرف نفوذ آب بوده و اغلب دارای افق Ck می باشند . ، میزان مواد آلی کم و تولیدات بیولوژیکی ناچیز نیز ناشی از کمبود رطوبت در این گونه خاک ها ست .

در مناطق مرطوب احتمالاً در ت مام مدت سال به استثنای مواقع یخبندان خاک ، آب کافی جهت رشد و نمو گیاهان و هوادیدگی مواد در خاک وجود دارد . به طور کلی هر چه بارندگی افزایش یابد میزان هوادیدگی و تشکیل رس نیز بالا می رود . البته در برخی از خاک های ایلی نویز هوادیدگی و تشکیل رس بیشتر تابع تناوب های خشک شدن و مرطوب شدن خاک در فصل تابستان می باشند نه تابع کل بارندگی . طبق نتایج بدست آمده توسط مؤلف و محققین دیگر تشکیل رس در برخی از خاک های چمنی در عمق 5 – 25 سانتیمتری حداکثر می باشد . این عمق ، عمقی است که ریشه در آن حداکثر توسعه را داشته و بارندگی احتمالاً فقط قسمت سطحی خاک را در تابستان مرطوب می کند که آن هم فوراً در اثر تبخیر خشک گردیده و در نتیجه خاک تحت الارض کاملاً خشک می ماند .

آب مازاد بر تعریق و تبخیر در خاک ها صرف نقل و انتقال کلوئید ها در نیمرخ پروفیلی و خاک نمودن مواد حاصله از هوادیدگی از سرلوم خاک می گردد . در نیتجه خاک های مناطق مرطوب نسبت به خاک های خشک و نیمه خشک مرطوب دارای مقادیر بیشتری رس ، واکنش اسیدی تر ، درصد اشباع بازی کم (کمتر از 100) و حاصلخیزی کمتر می باشند. تولیدات بیولوژیکی در خاک های مناطق مرطوب زیادتر و در نتیجه مواد آلی آنها بیش از خاک های مناطق خشک است .

سنگ بستر محکم به منزله منبع و منشاء سنگ مادر خاک.

سنگ های محکم و لایه های زیرین زمین را نمی توان برای خاک ، سنگ مادربه حساب آورد ، بلکه این سنگ ها مواد اولیه سنگ مادر را تشکیل می دهند . به عنوانمثال تشکیل خاک بلافاصله بعد از ته نشین شدن مواد نرم آتشفشانی صورت می گیرد لکن در مورد سنگ های سخت ابتدا مرحله تخریب فیزیکی می باید انجام گرفته و سپس خاک تشکیل گردد. در نتیجه مقاومت سنگ ها در برابر تخریب فیزیکی ، از افزایش عمق خاک جلوگیری می شود . و در مراحل بعدی که میزان تخریب سنگ ها بیشتر از فرسایش ماد صورت گیرد ، خاک های حاصلخیز با سولوم ضخیم تشکیل می گردند . این حالت در مناطقی که پوشش علوفه آبی داشته و از سنگ های مادری آهکی تشکیل گردیده اند . احتمالا اغلب خاک های دنیا بر روی رسوباتی تشکیل شده اند که خود ناشی سنگ های سخت می باشند . به عنوان مثال خاک های متشکله بر روی رسوبات یخچالی ، آبرفتی ، واریزه ای ، بادی و آتشفیاز این دسته خاک ها می باشند . حتی در مناطق کوهستانی دیده می شود رسوبات خیلی ضخیم شیب دار در دامنه صخره های سخت نیز بستر تشکیل می باشند .

اثر جنس سنگ در تشکیل خاک و مواد اولیه

سنگ های گرانیت و ریولیت هر دو از سنگ های آذرینی هستند که از نظر ترمیب شیمیایی مشابه می باشند تنها ریولیت به دلیل سرد شدن سریع در هنگام تشکیل دارای کانی های ریز تری نسبت به گرانیت است . این اختلاف ریزی و درشتی کانی ها منجر به هوادیدگی کندتر سنگ رویلیت و تشکیل خاک های ریز بافت تری نسبت به سنگ گرانیت می گردد . عیناً این اختلاف بین سنگ بازالت و گابرو نیز وجود دارد . البته خاک های متشکله برروی سنگ های اخیر در اثر مرور زمان و پیر شدن خاک از نظر بافت شبیه به هم می شوند چون کانی های موجود در این سنگ ها همگی از کانی های قابل هوادیدیگی می باشند .

تشکیل و تحول خاک در رابطه با پستی وبلندی زمین

توپوگرافی به سه طریق در تشکیل و تکامل خاک اثر می گذارد .

1-                       از طریق مقدار جذب و نگهداری اب در خاک و در نتیجه تأثیر بر رطوبت خاک .

2-                       کاهش مواد از خاک بوسیله فرسایش و سرانجام

3-                       حمل مواد معلق ومحلول در آب از یک نقطه به نقطه دیگر . چون آب در انجام اعمال شیمیائی و بیولوژیکی تجزیه و تخریب و همچنین در اعمال تخریب فیزیکی ، دخالت مستقیم دارد لذا هر گونه تغییرات آب در خاک مستقیماً در تکامل پروفیل خاک اثر می گذارد . در نواحی مرطوب خاک هائی که از سنگ مادر با بافت متوسط یا ریز شیب های تند شیب های تند تشکیل بافته اند و خاکهائی که از همان سنگ مادر ولی در شیب های ملایم و مناطق هموار به بوجود آمده اند یا یکدیگر متفاوتند ؛ این امر در مناطق خشک و نیمه خشک به علت کمبود آب و عمق زیاد سفره آب سیب زمینی چندان محسوس نیست .

اثر شیب زمین در تشکیل خاک

هر قدر بر میزان شیب زمین افزوده شود مقدار آبدوی ، مقدار فرسایش و حرکت خزشی خاک بیشتر شده و همچنین از مقدار آب نفوذی و مقدار آب ذخیره شده برای اعمال شیمیائی و بیولوژیکی کاسته می گردد . در مجموع افزایش شیب زمین تکامل پروفیلی خاک را به تعویق می اندازد و به طور خلاصه افزایش درصد شیب زمین باعث کاهش :

1- آبشویی

2- میزان مواد آلی

3- نقل و انتقال رس

4- هوادیدگی کانیها

5- تمایز بین افق ها

6- ضخامت سولوم خاک می گردد.

اثر زهکشی در تشکیل و تکامل خاک

سرعت عبور آب از خاک را زهکش خاک گویند . خاک هائی که دارای مواد اولیه قابل نفوذ بوده ومعمولاً در روی شیب ها قرر گرفته و سطح آب زیرزمینی در آنها پایین است دارای زهکش خوب می باشند در حالی که در نقاط پست به دلیل تجمع آب های سطحی یا عدم نفوذ پذیری افق های خاک و بالا بودن سطح آب زیر زمینی غالباً خاک ها دارای زهکش نامناسب می باشند . زهکش بد مانع حرکت عمودی آب به طرف پایین و نقل و انتقال کلوئید ها و املاح در داخل خاک می گردد. مواد آلی در این گونه خاک ها تجمع یافته و احتمالاً شرایط احیاأ در آنها برقرار است (خاک ها دارای تحت الارض خاکستری می باشند) بنابراین خاک هائی که تحت شرایط مساوی از نظر سنگ مادر و سن در یک ناحیه مشخص جغرافیایی تشکیل یافته ولی از نظر توپوگرافی یا زهکشی یا هردو شرایط نامساوی باشند دارای پروفیل های کاملاً متفاوت بوده و به این دسته خاک ها کاتینا یا توپوسکانس می گویند . توپوگرافی و سنگ مادر از عواملی هستند که معمولاً در یک ناحیه محدود جغرافیایی منجر به اختلاف خاک ها میگردند.

عملیات شناسایی خاک

آگاهی نسبت به رابطه بین زمین و جوامع انسانی در آغاز قرن حاضر رو به فزونی می گذارد و از این نظر وزارت کشاورزی آمریکا با همکاری ایستگاه های تحقیقاتی ایالتی بررسی منابع خاکی ایالات متحده را شروع نمود . این عمل به منظور درک و حل مسائل کشاورزی وهمچنین بنای پایه و اساس تحقیقات آتی صورت گرفت. در حال حاضر عملیات شناسایی خاکشامل مطالعه و تهیه نقشه های خاک است . که واحد های آن تیپ خاک می باشد .

نقشه برداری خاک

عملیات نقشه برداری و شناسایی خاک شامل پیمودن سطح زمین و ملاحظه و ثبت کردن اختلافات خاک ها و عوارض زمینی از قبیل گرادیان شیب ، فرسایش ، نحوه استفاده از زمین ، پوشش نباتی ، و عملیات گوناگون زراعی میباشد . پس از این مرز بین انواع مختلف خاک را مستقیماً بر روی عکس های هوائی رسم می نمایند.

انواع گوناگون مطالعات شناسائی خاک

معمولاً زمینهای حاصلخیز کشاورزی به تفصیل مورد مطالعه خاک شناسی قرار می گیرند. مقیاس نقشه های دقیق خاک شناسی معمولاً 20000/1 است که درآن هر 5 سانتیمتر نقشه معادل یک کیلومتر با هر 16/3 اینچ آن معادل یک مایل است. در این گونه نقشه ها علاوه بر مرز بین خاک ها ، محل گودال ها ، راه آهن ،منازل ، جاده ها ، نهر ها و سایر پدیده های زمینی که در طراحی یک مزرعه کشاورزی یا دامپروری می یابد مورد توجه قرار گیرد بر روی نقشه مشخص می گردد. مخارج این نوع مطالعات خیلی زیاد بوده واز طرفی اراضی بسیار زیادی وجود دارند. که از نظر حاصلخیزی این نوع مطالعات خیلی زیاد بوده و از طرفی اراضی بسیار زیادی وجود دارند که از نظر حاصلخیزی فقیرند و ارزش این گونه مطالعات را ندارند . در این گونه موارد بر روی خاک مطالعات اجمالی با مقیاس 200000/1 یا بیشتر صورت می گیرد. در این قبیل نقشه ها بر خلاف نقشه های تفصیلی که واحد نقشه نوع خاک است ، واحد نقشه مجموعه چند خاک می باشد . این گونه نقشه ها برای مطالعات اجمالی در استفاده از اراضی مفید بوده و در ضمن هزینه تهیه و زمان تهیه آنها بالنسبه خیلی کمتر است .

پیدایش خاکSoil  genesis

تعریف:

علم مطالعه چگونگی تشکیل و تکامل خاک از مواد و رسوبات ژئولوژیکی ، تشریح ، تفسیر و طبقه بندی آن را خاکشناسی می گویند. علم خاکشناسی به دو رشته پدولوژیPedology و ادافالوژیEdaphology  تقسیم می شود.

Pedology : علم مطالعه چگ.نگی تشکیل، تکامل و طبقه بندی خاک از لحاظ غیر زراعی است(بدون در نظر گرفتن استعداد اراضی)

Edaphology : علم خاک از لحاظ استفاده زراعی و استعداد زراعی بدون توجه به پیدایش و طبقه بندی آن می باشد. Pedology  اززبان یونانیPedon  به معنی ground (زمین) و Logs  به معنیword یا Science (علم) گرفته شده است.

 مراحل تشکیل خاک:

الف:geogenesis  تشکیل مواد مادری از سنگ سخت اولیه یا از مواد حمل شده توسط آب یا باد را گویند.

مواد مادری 1- خرد شدن سنگ 2- مواد آبرفتی یا باد رفتی

هوا دیدگی

ب: Pedogenesis  تشکیل و تکامل خاک از مواد مادری را گویند.

مواد محلول + کانی ثانویه + کانی اولیه                  مواد مادری          

هوا دیدگی  و تشکیل خاکها

سنگها و کانی های متشکله از آن به علت عدم تعادل نسبت به درجه حرارت ، رطوبت و فشار محیط خارجی در فصل مشترک اتمسفر و لیتو سفر ، تجزیه و تخریب  فیزیکی و شیمیایی پیدا می کنند. به این تجزیه و تخریب اصطلاحاً هوا دیدگی یا Weathering  می گویند.در سنگهای سخت ، هوادیدگی کانی های اولیه ، فبل از تشکیل خاک ، صورت می گیرد. در حالیکه در مواد اولیه نرم همزمان با تشکیل خاک ، کانیها هم هوا دیدگی پیدا می کند هوا دیدگی بطور مداوم در زمان تشکیل و تحول خاک نیز ادامه داشته و تا جائی که کانی های قابل هوا دیدگی وجود دارند منجر به تجزیه و تخریب آنها می گردد.

انواع هوادیدگی :

1- فیزیکی : خرد شدن سنگها بدون تغییر شیمیایی یا مینرالوژیکی (کانی ) انجام می شود و به قطعه های ریزتر تبدیل می گردد.خرد شدن از فشار داخل سنگها حاصل می شود و دلایل آن عبارتند از:

·       الف:تغییر دمای روز و شب

·       ب:انجماد آب داخل سنگها

·  ج: فشار رشد بلور (کریستال ) و رسوبهایی که از محلول شور به داخل شکافها حاصل می شود.

·       د:فشار ریشه ای گیاهان در هنگام رشد

2-    شیمیایی :

تغییر در ترکیب شیمیایی یا مینرالوژیکی سنگها ، کانی ها،ساپرولایت و خاکهاست (ساپرولایت همان سنگهای تجزیه شده و هوا دیده نرم است که ساختار اولیه سنگی را در خود حفظ کرده است)

انواع آن شامل ژئوشیمیاییGeochemical و پدوشیمیاییPedochemical  wea می باشد. جکسون و شرمن (19583) تفاوتی بین این نوع هوادیدگی قائل شده اند.ژئوشیمیایی به هوا دیدگی لایه زیرین سولوم (افقC )و پدوشیمیایی به هوادیدگی بخش سولوم خاک اطلاق می شود.

مروری بر رده های مختلف در Soil Taxonomy

1-               آلفی سول Alfisols

2-               اندی سول Andisol

3-               اریدی سول Aridisol

4-                انتی سول Entisol

5-               جلی سول Gelisol

6-                هیستوسول Histo sol

7-               این سپتی سول inseptisol

8-               مالی سول Mollisol

9-               اکسی سول Oxisolls

10-         اسپادوسول Spodosol

11-         آلتی سول ultisol

12-         ورتی سول vertisol

 

 

 

پراکنش رده های مختلف خاک در ایران

1-                       آلفی سول Alfisols

غالباً مرطوب بوده و دارای فصلی است که میزان تبخیر و تعرق آن بیش از بارندگی است( حضور یک فصل خشک ضروری است) چون تجمع رس، بیش از فرسایش است پس در اراضی نسبتاً پایدار تشکیل می گردد. در رژیم حرارتی مزیک یا سردتر، آلفی سول تمایل دارد که حد واسط  خاکهای مالی سول ناحیه مرتعی(grassland )، اسپودوسول و این سپتی منطقه مرطوب قرار گیرد. وقتی رژیم حرارتی ترمیک یا گرمتر باشد، آلفی سول تمایل دارد بصورت کمربندی بین آریدی سول مناطق خشک و این سپتی سول، اولتی سول ، اُکسی سول مناطق مرطوب قرار گیرد.آلفی سول ها در همۀ رژیم های رطوبتی بجز آریدیک می توانند وجود داشته باشند. خاکهای آلفی سول ها در نواحی که خاک ، حداقل قسمتی از سال  مرطوب است تشکیل می گردند. درجۀ اشباع بازی بیش از 35% در آرجیلیک موید آن است که میزان شستشو و خروج کاتیون های بازی از پروفیل خاک برابر میزان هوا دیدگی کانیها و رهائی و آزاد سازی عناصر است. از این نضر ارزش کشاورزی آلفی سول تا اندازه ای از مالی سول ها کمتر است ولی از نظر وسعت ، سومین رده خاک در دنیا را شامل می گردد. آلفی سول های در ایران در نواحی حاشیه دریای خزر و کرانه دریای عمان و خلیج فارس امتداد یافته اند.

تصویری از یک خاک آلفی سول

رده بندی آلفی سول ها در ایران

Typic calcixerolls

دارای Slickenside و خاکدانه های  گوه ای شکل خاک آن توسط حیوانات مثل کرم  خاکی و موش کور با هم مخلوط می شوند .  Calcixerolls می باشد .

 

Typic Hapludalf * 

زیر رده udalf

گروه بزرگ Hapludalf

زیر گروه Typic Hapludalf

سایر Hapludalf ها که دارای شرایط زیرند :

دارای یک لایه سنگی  در 50 سانتی از سطح الارض مواد معدنی خاک هستند .

Paleudalf Typic   

زیر رده Udalf

گروه بزرگ paleudalf

زیر گروه Typic paleudalf

سایر paleudalf ها که دارای شرایط زیرند :

1-    دارای درز و شکاف در 125 سانتی متری از مواد معدنی خاک سطح الاض است که بیشترین پهنا و ضخامت را در بعضی مواقع از سال های نرمال دارند . 30 cm.

2-    دارای Slickenside و خاکدانه های گوه ای شکل  در 15 سانتی متری از 125 سانتی متری از سطح الارض خاک دارند .

3-                        ضریب انبساط پذیری خطی 6.0 یا بیشتر دارند .

4-    در عمق 100 سانتی متری در تماس با مواد چگال ، شبه  سنگ  و سنگی  هستند .

5-     یودالف قدیمی  دارای آرجلیک  با کاهش تدریجی رس  و هیوی YR 7.5 یا قرمز تر 

6-                       رژیم حرارتی Frigid فریجید دارد.

Molic endo aqualfs

زیر رده aqualfs

گروه بزرگ endo aqualfs

زیر گروه Molic endo aqualfs

سایر ها endo aqualfs که دارای شرایط زیرند :

 دارای اپی پدون  umbric هستند و افق Ap شخم خورده دارند  برای اپی پدون های umbric یا موادی که بین خاک سطح الارض و عمق  15 سانتی متری  که با هم میکس یا مخلوط می شوند . و شرایط Aquic تا 50 سانتی متری از سطح خاک دارند و اشباع از پائیین هستند . وجود اکسید و احیایی در عمق 25 تا 40 سانتیمتری و ناحیه خروج مواد رداکس با کرمای حداکثر 2 یا 3  واکنش مثبت به محلول a-a دی پریدیل.

اریدی سول هاAridisol

از خاک های مناطق خشک با رژیم رطوبتی آریدیک است. پوشش گیاهی عمدتاً از بوته های پراکنننده و علوفه های بیابانی است تشکیل خاک در نقاط خیلی آهسته صورت می گیرد. به علت پوشش گیاهی پراکنده ، مواد ـای خیلی کم دارد یکی از مشخصات مهم آنها وجو افق تجمع کربنات کلسیم(افق کلسیک) می باشد. آریدی سول های دارای آرجیلیک نشاندهندۀ زمان بیشتر (قذیمی تر) و اقلیم مرطوب تر می باشد.

اریدی سولها

اریدی سول ها دارای رژیم  دارای رطوبتی اردیک بوده و خاک های اصلی مناطق بیابانی را تشکیل می دهند . این خاک ها فراوانی ترین رده در سطح زمین بوده  و تقریباً 20 درصد سطح کل خاک های دنیا را بوجود می آورند . پوشش گیاهی متداول در اریدوسول های بوته های پراکنده و در نقاط مرطوب تر دسته جات و علوفه های بیابانی است . پروسه های خاک سازی در مناطق خشک عیناً مشابه مناطق مرطوب است منتهی تشکیل و تحول خاک در نقاط خشک خیلی آهسته تر صورت می گیرد . به علت پوشش گیاهی بسیار پراکنده ای که در این خاکها وجود دارد مواد آلی این خاک ها بسیار ناچیز می باشد . باد در تشکیل خاک های اریدی سول نقش اصلی را ایفا می کند .  در مناطق خشک به دلیل کمبود باران عمل آبشویی املاح و نقل و انتقال مواد کلوئیدی خیلی ناچیز است . یکی از مشخصات متداول در اغلب خاک های اریدی سول وجود افق تجمع کربنات کلسیم (افق کلسیک) است .بسیاری از اریدی سول ها هم دارای افق آرجلیک هم می باشند که کاملاً تحول یافته  اند . اریدی سول ها  در قسمتهای مرکزی ایران که شامل دشت ها و کویر های ایران می شود . که تا نزدیک حاشیه خلیج فارس و استان سیستان و بلوچستان  و خوزستان امتداد یافته است .

تصویری از خاک اریدی سول

Xeric Haplogypsids

زیر رده gypsids

گروه بزرگ Haplogypsids

زیر گروه Xeric Haplogypsids

سایر ها Haplogypsids که دارای شرایط زیرند :

1-    دارای یک افق پتروجیبسیک هستند یا افق  پتروکلسیک که دارای یک مرز فوقانی بین 100 سانتی متر از خاک سطح الارض میباشند .

2-     دارای بخش کنترل رطوبتی خشک در تمام قسمت ها در سال های نرمال هستند .

3-    دمای خاک در عمق 50 سانتی متری 5 در جه سانتی گراد سا بیشتر باشد .

4-                       دارای رژیم رطوبتی  Ustic باشد .

Petro gypsids

درای افق پترو کربن می باشد که دارای مرز فوقانی که بین 100 سانتی متر از خاک سطح الارض باشد .

Typic petrogypsids:

زیر رده gypsids

گروه بزرگ petrogypsids

زیر گروه Typic petrogypsids:

سایر ها petrogypsids

Petrogypsids Haplosalids

زیر رده salids

گروه بزرگ Haplosalids

زیر گروه  Petrogypsids Haplosalids

سایر ها Haplosalids که دارای شرایط زیرند :

1-                       دارای یک افق جیپسیک هستند

2-    دارای یک مرز فوقانی بین 100 سانتی متری از خاک سطح الارض باشد .

Typic haplosalids

زیر رده salids

گروه بزرگ  haplosalids

زیر گروه  Typic haplosalids

سایر ها   haplosalids ها

Gypsic Haplosalids

زیر رده  salids

گروه بزرگ    Haplosalids

زیر گروه      Gypsic Haplosalids

سایر ها   Haplosalids که دارای شرایط زیرند :

1-                       دارای یک افق کلسیک باشد

2-    دارای مرز فوقانی بین 100 سانتی متر از خاک سطح الاض باشد.

 

Litic xeric Haplosalids

زیر رده  salids

گروه بزرگ    Haplosalids

زیر گروه      Litic xeric Haplosalids

سایر ها   Haplosalids که دارای شرایط زیرند :

1-     یک مرز سنگی در فاصله 50 سانتی متری از خاک سطح الارض باشد .

2-    بخش کنترل رطوبتی در سال های نرمال درتمام قسمت ها خشک و 4/3 روز های تجمعی تمام قسمت ها خشک باشد

3-    دمای خاک در 50 سانتی متری از سطح خاک 5 درجه سانتی گراد یا بیشتر باشد .

4-                       رژیم رطوبتی خاک ustic  باشد .

Typic calci gypsids

زیر رده  gypsids

گروه بزرگ    calci gypsids

زیر گروه      Typic calci gypsids

سایر calci gypsids    ها

 

 

 

Ustic calcigypsids

زیر رده  gypsids

گروه بزرگ    calci gypsids

زیر گروه      Ustic calcigypsids

سایر calci gypsids  ها

xeric calcigypsids

زیر رده  gypsids

گروه بزرگ    calci gypsids

زیر گروه      xeric calcigypsids

سایر calci gypsids  ها که دارای شرایط زیرند:

1-    بخش کنترل رطوبتی در سال های نرمال در تمام قسمت ها خشک یا 4/3 روز های تجمعی در تمام قسمت ها خشک باشد .

2-    دمای خاک در عمق 50 سانتی متری  از سطح خاک 5 درجه سانتیگراد یا بیشتر باشد .

3-                       خاک دارای رژیم رطوبتی ustic باشد.

Gypsic Aquisalids

زیر رده  salids

گروه بزرگ    Aquisalids

زیر گروه Gypsic Aquisalids

سایر ها Aquisalids که دارای شرایط زیرند:

1-    یک افق کلسیک یا پتروکلسیک می باشند و یک مرز غوقانی بین  100 سانتی متر  اثر سطح  خاک  از سطح خاک سطح الارض  می باشند .

 Typic haplo salids

زیر رده  salids

گروه بزرگ     haplo  salids

زیر گروه haplo salids Typic

سایر Aquisalids ها

 

Entisol انتی سول

خاکهای این رده، جوان بوده و تکامل پروفیلی نداشته اند( افق های ژنتیکی مشخصی ندارند و اگر داشته باشند در مراحل اولیه اند) بطور کلی از مواد اولیه و خرد شده( رگولیت) عمیق بوجود آمده و بعضی دارای افق آلبیک هستند. می توان گفت خاکهای عمیق و حاصلخیز ، زمانی، انتی سول بوده اند. این رده،افق سولفوریک را تا 50 سانتی متر ندارند ولی مواد سولفید یک تا 50 سانتی متر دارد.

علل عدم تکامل انتی سول ها:

1-زمان کافی نبوده است. 2- شیب زیاد بوده و فرسایش باعث عدم تشکیل افق های مشخصه شده 3- رسوبات سیلابی وجود دارد که روی هم تجمع می یابد. 4- بعضی از آنها روی مواد حاوی کوارتز تشکیل شده و جون کوارتز مقاوم است پس افق ژنتیکی تشکیل نشده (مقاوم بودن مواد مادری). انتی سول ها در همۀ رژیم های رطوبتی و حرارتی می تواند تشکیل شود.

انتی سول ها

این خاک ها از مواد مادری جدید تشکیل یافته و تشخیص آنها از روی جوان بودن خاک و فقدان افق های ژنتیکی طبیعی امکان پذیر است . گاهی اوقات افق های ژنتیکی شروع به تشکیل شدن نموده است . بطور کلی انتی سول ها از مواد اولیه و خرد شده (رگولیت) عمیق وجود آمده اند و به استثنای یک لایه شخم احتمالاً فاقد سایر افق های ژنتیکی می باشند . برخی از انتی سول ها دارای افق ای پلاگن E (آلبیک) و یا اگریک هستند و برخی از آنه دارای لایه های سنگی سخت در نزدیکی سطح خا می باشند .

خاک هائی که بر روی رسوبات جدید آبرفتی (آلوویوم) تشکیل یافته اند دارای تکامل پروفیلی بسیار کم بوده و فلوونت نامیده می شوند . تغییررنگ از افق A به C در بسیری از این خاک ها بسختی محسوس و سا رنگ آن بکلی تغییر یافته است . در بسیاری از موارد خواص خاک مستقیماً از سنگ مادر به ارث می رسد و خاک معمولاً لایه لایه می باشد. بافت این خاک ها بستگی مستقیم با مقدار و سرعت رسوبگذاری مواد دارد ، از این هت بافت خاک در نزدیکی نهر ها دشت و در حاشیه خارجی دشتهای یلابی ریز می باشد . انواع مینرال های موجود در این خاکها تشابه زیادی با مواد رسوبی و سنگ مادر دارد.

سیلاب های متناوب ، مینرال های تازه را به سطح خاک می افزاید و باعث حاصلخیزی آن می ردد.، معمولاً این خاک ها قبل از این که فرصت کافی برای تکامل داشته باشند توسط مواد رسوبی دیگر رسوب دیگر مدفون گردیده و بدین ترتیب خاک جدیدی بر روی آنها تشکیل می شود . اکثر خاک های دنیا که از مواد ربی خرد شده و غیر محکم بوجود آمده اند در ابتدای جوانی جزء خاک های انتی سول می باشند . عواملی از قبیل شیب های تند که فرسایش بسرعت در آنها صورت می گیرد ؛ مدت زمان کم و محدود یا انتقال و حرکت مواد (مانند حرکت تپه های شنی) در تشکیل این گونه خاک ها موثر می باشند . تپه های شنی متحرک پیش از استقرار و ایجاد پوشش نباتی در زمره خاک های انتی سول قرار می گیرند.

انتی سول هائی که از تپه های شنی تشکیل یافته اند از نظر کشاورزی چندان ارزشی ندارند.

دو عامل مهم و مؤثر در تشکیل این گونه خاک ها ، سختی سنگ بستر و شیب زیاد منطقه می باشد ، از این جهت میزان تجربه و تخریب سنگ ها کمی بیشتر از میزان فرسایش و انتقال مواد است . گاهی اوقات نیز ریشه های گیاه از راه شکاف های موجود در سنگها به اعماق خاک نفوذ می کند و در این صورت معمولاً ضخامت افق A به 20 تا 50 سانتیمتر می رسد و از زمین به عنوان چراگاه استفاده می گردد.

خاک های انتی سول AR (اوتنت ها) معمولاً در نواحی کوهستانی تشکیل می گردند. وجود اینگونه خاک ها حاکی از این نکته اسست که سطح زمین همواره از خاک های عمیق پوشیده نبوده و عملیات کشاورزیث منجر به تشکیل خاک های عمیق گردده اند. به عبارت دیگر خاک های عمیق و حاصلخیز زمانی انتی سول بودند و در حقیقت انتی سول های خاک های حد فصل می باشند . که بمرور زمان پروفیل های کامل افق های مشخص تشکیل یافته اند . انتی سول ها شامل ما بقی قسمت های کشور بجز Rocky land و  اراضی که کاربری متفاوتی دارند می شوند. به عنوان مثال استان های آذربایجان های شرقی و غربی ، زنجان ، کردستان ، همدان ، قزوین ، تهران و ... می باشد.

تصویری از خاک انتی سول

 

Xeric Torrifluvent

زیر رده  fluvent

گروه بزرگ Torrifluvent

زیر گروه Xeric Torrifluvent

سایر  Torrifluvent ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

سایر Torrifluverut که دارای اپی پدون Anthropic می باشند.

Typic Torrifluvent

زیر رده  fluvent

گروه بزرگ     Torrifluvent

زیر گروه Typic Torrifluvent

سایر Torrifluvent ها

Typic ustifluvent

زیر رده  fluvent

گروه بزرگ     ustifluvent

زیر گروه Typic ustifluvent

سایر ustifluvent ها

Typic xero fluvent

زیر رده  fluvent

گروه بزرگ     xero fluvent

زیر گروه Typic xero fluvent

سایر xero fluvent ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-    دارای درز و شکاف در 125 سانتیمتری مواد کاکی از سطح هستند  که 5 میلی متر ضخامت دارند

2-     در بعضی از مواقع از سالهای نرمال  30 سانتی متر یا بیشتر خشک هستند .

3-    دارای slickenside یا خاک دانه های گوه ای شکل (wedge-shaped) هستند  خاکدانه  در لایه 15 سامنتی متری یا بیشتر در در 125 سانتی متری مواد خاک سطح الارض بوجود می آیند.

4-    قابلیت انبساط پذیری  خطی از 56 سانتی متر یا بیشتر  دارند مابین مواد معدنی خاک هستند .

5-    در تماس با 1 لایه سنگی یا شبه سنگی یا چگال تر در 100 سانتی متری خاک سطح الارض .

Torriorthents:

 

زیر رده : orthent

گروه بزرگ torriorthent

زیر گروه :lithic xeric torriorthents

سایرTorriorthents  ها که دارای شرایط زیرند:

1-    دارای تماس با یک سطح سنگی در 50 سانتی متری از سطح الارض خاک می باشد .

2-    دارای بخش کنترل رطوبتی در سال های نرمال در تمام قسمت ها خشک زمانی که دمای خاک درعمق 50 سانتی متری 5 درجه سانتی گراد یابیشتر باشد .

3-                       دارای رژیم  حرارتی  فرجید یا فریک یا اریدیک می باشد.

4-                       دارای رژیم رطوبتی زریک می باشد .

Lithic Trroiorthents

زیر رده  thents

گروه بزرگ     Trroiorthents

زیر گروه Lithic Trroiorthents

 سایر Trroiorthents ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-    دارای درز و شکاف در 125 سانتیمتری سطح الارض خاک می باشد که دارای 5 میلی متر  یا بیشتر  پهنا و ضخامت  داشته باشد  از 30 cm یا بیشتر  در بعضی  مواقع  از سال های نرمال  تمام خشک و دارای  slickenside  یا خاکدانه های گونه ای شکل می باشد . در لایه  15 cm یا بیشتر  ضخامت  مرز فوقانی 125 cm می باشد .

2-    در 125 سانتی متر  از سطح خاک  دارای یک لایه  15 cm از slickenside یا خاکدانه گوه ای شکل باشد.

Typic ustorthents

زیر رده  orthents

گروه بزرگ     ustorthents

زیر گروه Typic ustorthents

 سایر  ها ustorthents که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-    هیچ افقی در 100 سانتی متری از سطح مواد معدنی خاک نداشته باشد وقتی که کروما کمتر از 2 باشد . و همچنین به صورت اشباع باشد .

2-    توسط آب اشباع نشده اند  و در هیچکدام از لایه های 150 سانتی متری از سطح موادمعدنی سطح الارض خاک یا نازکتر از آن یا هر دوی این های ، 30 روز یا بیشتر از 30 روز تجمعی یا 20 روز یا بیشتر از 20 روز متوالی  در سال های نرمال اشباع از آب نباشد.

3-    دارای 20 درصد یا بیشتر  durinodes یا britte یا یک  کلاس خطی سفت داشته باشد زمانی که مرطوب باشد .

4-    هیچگونه تماسی بالایی سنگی در 50 سانتی از سطح خاک ندارد .

5-                       دارای 50 در صد حجمی یا کمتر است .

6-    توسط حیوانات خاکی در محدوده افق AP شخم خورده  معمولا عمق 25 سانتی متری سوراخ هایی ایجاد می شود .

Xeric Torri Fluvent

زیر رده  Fluvent

گروه بزرگ     Torri Fluvent

زیر گروه Xeric Torri Fluvent

 سایر  ها Torri Fluvent که  دارای شرایط زیر می باشد.

دارای اپی پدون Anthropic می باشد .

Lithic xerorthents

زیر رده  orthents

گروه بزرگ     xerorthents

زیر گروه Lithic xerorthents

سایر  ها xerorthents که  دارای شرایط زیر می باشد.

یک یا چند افق که ضخامت  18 سانتی متر یا بیشتر داشته باشند و بین 75 سانتی متری از سطح مواد معدی خاک دارای حالت زیر باشد . بیشتر از 35 درصد حجمی  قطر ذرات  درشت تر از 2 میلی متر باشد .

Lithic ustorthent

زیر رده  orthent

گروه بزرگ     ustorthent

زیر گروه Lithic ustorthent

سایر  ustorthent ها

Typic xerorthents

زیر رده  orthents

گروه بزرگ     xerorthents

زیر گروه Typic xerorthents

 سایر  ها xerorthents که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-    دارای اسکلت سنگی می باشد در هریک از افق ها در 100 سانتی متری از سطح موادمعدنی خاک خروج مواد رداکس که کرومای آنها 2 و پایین تر و همچنین شرایط اشباع از آب باشد .

2-    در هیچ یک از لایه ها از 150 سانتی متری از سطح مواد معدنی خاک دارای دو شرط زیر باشد

الف) دارای تماس با یک لایه سنگی در 50 سانتی متری از سطح خاک نباشد

ب) بیشتر از55 درصد حجمی  قطر ذرات بیشتر از 2 میلیمتر باشد .

 

 

Typic Torriorthents

زیر رده  orthents

گروه بزرگ     Torriorthents

زیر گروه Typic Torriorthents

 سایر  Torriorthents ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-                       هیچ افقی در 100 سانتی متری از سطح خاک معدنی نباشد

2-    دارای یک لایه 15 سانتی متری و کمتر ، دارای 20 درصد یا بیشتر Durinodes (سخت گره هایی که  با سختی متفاوت از خاک با سیلیس sio₂ سیمانی شده اند  یا Brittle  دارا هستند .

3-    دارای یک شکاف  با پایداری  مخصوص دارای کلاس سفتی در شرایط مرطوب هستند .

4-     دارای هیچ گونه  تماس با لایه سنگی در 50 سانتی متری  از سطح الارض خاک نمی باشد .

5-    یک لایه نازک نداشته باشد  در 150 سانتی متری از سطح خاک معدنی نباشد.

Lithic ustic Torriorthents

زیر رده  orthents

گروه بزرگ     Torriorthents

زیر گروه Lithic ustic Torriorthents

 سایر  Torriorthents ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-     یک لایه سنگی بین 50 سانتی متری از سطح الارض خاک وجود دارد .

2-    بخش کنترل رطوبتی در سال های نرمال در تمام سال خشک است  و 4/3 روز های تجمعی در تمام روز های در سال های نرمال خشک است .

3-    زمانی که دمای خاک در عمق 50 سانتی متری از سطح الارض خاک 5 سانتی گراد یا بیشتر باشد.

4-    دارای رژیم حرارتی Masic ، Arigic ، Thermic ، و رژیم Aridic  باشد .

5-                       دارای رژیم رطوبتی زریک می باشد .

Ustic Torriorthents

زیر رده  orthents

گروه بزرگ     Torriorthents

زیر گروه Ustic Torriorthents

 سایر  Torriorthents ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-    بخش کنترل رطوبتی در تمام قسمت درسال  های نرمال  خشک است .

2-    دمای خاک در عمق 50 سانتی متری از سطح خاک 5 درجه سانتی گراد باشد .

3-                       رژیم حرارتی  frigid یا Aridic دارد

4-                       رژیم رطوبتی xeric دارد.

Lithic udorthents :

زیر رده  orthents

گروه بزرگ     udorthents

زیر گروه Lithic udorthents

 سایر  udorthents ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-    سرتاسر  یک یا چند افق که مجموع ضخامت آنها از18 سانتی متر  یا بیشتر در 75 سانتی متری از سطح الارض موادمعدنی خاک  دارای یک یا دو سرط زیر می باشد .

الف) بیشتر از 35 درصد از بخش درشت ذرات  2 میلیمتر در دیامتر  و در 02/0 تا2 میلیمتر fraction و  5% یا بیشتر  بقایای آتشفشانی .

ب) AL بعلاوه  2/1 Fe درصد extracted توسط AL . oxlate time 6 بعلاوه درصد Volcamic glass مواد باقی مانده آتشفشانی equal تا 30 سانتی متر و بیشترمی باشد.

Xeric Torriorthents

زیر رده  orthents

گروه بزرگ     Torriorthents

زیر گروه Xeric Torriorthents

 سایر  Torriorthents ها.

Xeric TorriFluvent

زیر رده  Fluvent

گروه بزرگ     TorriFluvent

زیر گروه Xeric TorriFluvent

 سایر  TorriFluvent ها.

Typic xero fluvents

زیر رده  fluvent

گروه بزرگ     xero fluvents

زیر گروه Typic xero fluvents

سایر  xero fluvents ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-    در هیچ افقی بین50 سانتی متری بالای سطح الارض مواد معدنی خاک دارای کرومای 2 و پایین تر یا شرایط اشباع از آب نباشد .

2-    بین 150 سانتی متری از سطح والیو value در حالت مرطوب از 4 یا بیشتر  یا کروای یا هیو   5 Gy، 5 G ، 5B در شرایط اشباع از آب باشد .

3-     اشباع  از آب نباشد در هیچ یک از لایه های 150 سانتی متری  از مواد معدنی خاک سطح الارض  یکی از دو شرط زیر:

الف )  دارای درز و شکاف  در 125 سانتی متری سطح الارض خاک باشد و 50 سانتی متر یابیشتر ضخامت داشته باشد و 30 سانتی متر یا بیشتر در سال های نرمال باشد . دارای اسلیکن ساید Slickenside یا خاکدانه های گوه ای شکل  به ضخامت 15 سانتیمتر در 125 سانتی متری از سطح الارض خاک داشته اشد.

ب) 20 درصد یا بیشتر  durinodes (سخت گره هایی که با  سیلیس سیمانی شده اند ) یا Brittle  داشته باشند . .

Ustic Torroflurent:

زیر رده  oflurent

گروه بزرگ     Torroflurent

زیر گروه Ustic Torroflurent:

سایر  Torroflurent ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-    بخش کنتررل رطوبتی در تمام قسمتها  خشک و در سال های نرمال  زمانی که  دمای خاک  عمق 50 سانتیمتری 5 درجه سانتی گراد  یا بیشتر باشد .

2-                       رژیمحرارتی Frigid ، Mesic یا Thermic و Aridic میباشد.

3-                       رژیم رطوبتی Xeric می باشد.

Aquic Torrifluvent:

زیر رده  fluvent

گروه بزرگ     Torrifluvent

زیر گروه Aquic Torrifluvent

 سایر  Torrifluvent ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

اشباع از آب هستند  در یک  با بیشتر از لایه ها تا 150 سانتی متر سطح خاک در سال های نرمال نرمال توسط دو حالت زیر :

الف)20 روز متوالی اشباع از آب باشد

ب) 30 روز تجمعی اشباع از آب باشد .

Lithic Torriorthents

زیر رده  orthents

گروه بزرگ     Torriorthents

زیر گروه Lithic Torriorthents

 سایر  Torriorthents ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-دارای درز و شکاف در 125 سانتیمتری از سطح الارض مواد معدنی خاک باشد . دارای 5 میلیمتر ضخامت یا پهنا باشد . 30 سانتی متر یا بیشتر در سال های نرمال و دارای Slickenside یا خاکدانه های گوه ای شکل در لایه 15 سانتی متری از مرز فوقانی  سطح الارض مواد معدنی خاک در 125 سانتی متری از سطح الارضی خاک باشد .

2-    قابلیت انبساط پذیری خطی  6 یا بیشتر بین خاک سطح الارض می باشد. و دیگر عمق از 100 سانتی متری در تماس با لایه سنگی یا شبه سنگی یا مواد چگال تر باشد  .

3-    بخش کنترل رطوبتی در سال های نرمال در تمام قسمت ها  خشک یا 4/3 روز های سال بصورت تجمعی  خشک باشد .

4-    دمای خاک در 50 سانتی متری از سطح خاک 5 درجه سانتی گراد یابیشتر باشد .

5-                       رژیم حرارتی  Thermic ، Mesic ، frigid یا Arodic باشد

6-                       رژیم رطوبتی xeric داشته باشد .

مالی سول هاMollisols

خاکهایی که تجزیه و تخریب و تجمع مواد آلی در آنها قابل ملاحظه است( ذر حضور یون کلسیم). پوشش گیاهی علوفه ای یا گراس به دلیل ریشه افشان و مویین فراوان، در تشکیل آنها مهم است ولی الزامی نیست. در مناطق مرطوب تحت پوشش جنگل، کاسیم، شسته می شود پس تشکیل آن در نقاطی است که خاک غنی از بازها است خاک های آهکی در مناطق مرطوب، ناپایدارند پس مالی سول ها یا در رسوبات جوان یده می شوند و با مواد اولیه انها سزشار از مواد آهکی است. در مناطقی که با نواحی بیابانی هم مرز هستند و میزان بارندگی آنها بیشتر و پوشش علوفه ای متراکم تر دارند تشکیل می شوند. مواد آلی درون خاک، در حضور کاسیم، تجزیه شده و افق مالیک با ساختمان مناسب را بوجود می آورد بطوریکه در حالت خشک بصورت توده و کلوخه های بزرگ و محکم در نمی آیند. مالی سول های در قسمت های انتهای شرقی استان سمنان و خراسان شمالی و همچنین در نواحی مرکزی ایران (مرکزی) و جنوب غربی ایران از خوزستان به طرف حاشیه دریای عمان و خلیج فارس امتداد دارد

 

 

 

 

 

 

تصویری از خاک مالی سول

 

 

مالی سول Mollisols :

Typic Agriudolls:

زیر رده  udolls

گروه بزرگ      Agriudolls

زیر گروه    Typic Agriudolls

 سایرAgriudolls ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-                       یودالهای دارای آرجلیک هستند .

2-                       دارای شرایط  آکوئیک نباشند.

3-                       بین 40 سانتی متری از سطح ذرات  معدنی خاک در افق  سطحی و ناحیه خروج مواد  رداکس با  رنگ balu خاک  در شرایط مرطوب 4 یا بیشتر باشد.

4-                       کروما 2 یا کمتر (کمتر از 2 می باشد)در سال های نرمال اشباع از آب نباشد.

5-                       در هیچ لایه ای از 100 سانتی متری مواد معدنی سطح الارض .

6-                       دارای افق آرجلیک می باشد.

 

Lithic Hapludolls

زیر رده  udolls

گروه بزرگ     Hapludolls

زیر گروه Lithic Hapludolls

 سایر  Hapludolls ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-                       این خاک ها دارای تماس با یک سطح سنگی می باشد .

2-                       دارای اپی پدون مالیک بصورت طبیعی میباشد و عمومیت پیدا می کند به سنگ های زیرین .

3-                       این خاک ها دارای زهکشی  ضعیف می بند.(وقتی که سنگ در لایه نزدیک به سطح کم عمق و نفوذ ناپذیر باشد)

4-                       سایر یودالف ها

Calci Agri Xerolls

زیر رده  Xerolls

گروه بزرگ     Agri Xerolls

زیر گروه Calci Agri Xerolls

 سایر  Agri Xerolls ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-                       دارای حد بالای کلسیک یاجیپسیک تا 5/1 متری از سطح خاک  و تمام قسمتهای این افق ها آهکی است یا بافت  loamy fine sand دارد یا درشتر دارند

2-                       دارای درز و شکاف در 125 سانتی متری از سطح مواد معدنی خاک است ، 5 میلیمتر قطر پهنا دارد  . 30 سانتی متر ضخامت در بعضی از مواقع از سالهای نرمال  دارای Slickenside و خاک دانه های گوه ای شکل و ضریب انبسط خطی 6 سانتی متر یا بیشتر بین  مواد معدنی خاک سطحی می باشد . و در 100 سانتی متری  در تماس با لایه سنگی یاشبه سنگی است

 

Typic  Cacixerolls

زیر رده  xerolls

گروه بزرگ     Cacixerolls

زیر گروه Typic  Cacixerolls

سایر  Cacixerolls ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-                       دارای درز و شکاف در 125 سانتیمتری از سطح خاک است .

2-                       دارای Slickensideو خاکدانه های گوه ای شکل می باشد .

 

Flurentic haploxerolls

زیر رده  xerolls

گروه بزرگ     haploxerolls

زیر گروه Flurentic haploxerolls

سایر  haploxerolls ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-                       دارای اپی پدون مالیک باشند ساختمان گرانولار داشته باشد وزیر لایه شخم خورده 50% حجمی یا بیشتر  worm loles , wormcasts , orfiledanimal burrow.

2-                       سوراخ هایی توسط حیوانات خاک ایجاد شده باشد که حالت تیوپی و شبیه به آن باشد.

 

Typic eudoaqualls

زیر رده  aqualls

گروه بزرگ     eudoaqualls

زیر گروه Typic eudoaqualls

 سایر  eudoaqualls ها که  دارای شرایط زیر می باشد.

1-                       اپی پدون هیستیک نداشته باشد

2-                       لایه  مدفون نداشته باشد  یا مواد آلی خاک 200 سانتی متر  یا بیشتر ضخامت  نداشته باشد مرز  بالایی  1000cu از مواد سطحی خاک اف نداشته باشد .

منبع: www.marzieyaser.blogfa.com